Фосфор

 

Фосфор (Эртний Грекээр φῶς - гэрэл,  φέρω - тээгч; φωσφόρος-гэрэлтэгч; Латинаар: Phosphorus нь  Үелэх системийн V бүлэг, 3-р үе дахь 15 дугаар химийн элемент бөгөөд валент нь 2,4,6. Электроны томъёо нь 1s22s22p63s23p3. Фосфор нь байгаль дээр өргөн тархсан химийн элементийн нэг юм. Газрын гадаргын массын 0,08-0,09 хувийг эзэлдэг. Фосфор нь гол төлөв нэгдлийн байдалтайгаар тохиолдоно. Байгаль дээрх фосфорын гол нэгдэл нь сульцид юм. Фосфоритыг элс, нүүрстэй хольж цахилгаан зууханд халаах замаар фосфорыг гарган авна. Ca3(PO4)2+3SiO2+5C=3CaSiO3+5CO.

 

Хэдийгээр Фосфорыг 1669 онд Гамбургийн худалдаачин, алхимич Хеннигон Бранд нээсэн хэмээн үздэг ч бүр XII зуунд Арабын алхимич Алхид Бехилом шээсийг шавартай зууран нэрэх замаар гарган авсан түүхэн баримт Парисын номын санд хадлагдаж буй ажээ. Өр ширэнд баригдаж цөхрөнгөө барсан Хеннигон Бранд философийн чулуу гарган авч өрнөөсөө ангижрахыг хүссэн ч оронд нь гэрэлтдэг зүйл гарган авчээ.

 

 

Фосфор нь хатуу төлөвт нилээд олон тооны аллотропитой боловч, шингэн төлөвт бүх аллотропиуд нь P4 болон хувирна.

  • Улаан фосфор - хатуу полимер
  • Цагаан фосфор - хатуу талс
  • Шар фосфор
  • Хар фосфор -хагас дамжуулагч бал чулуутай төстэй

 

Нөгөө талаар Фосфор (Р) нь эсийн доторх фермент юм. Төв мэдрэлийн системийн хэвийн ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай элемент юм. Фосфорын нэгдлүүд нь хүний биеийн эс болгонд байдаг бөгөөд физиологийн химийн бараг бүх урвалд оролцдог. Органик бус элемент фосфор нь хүний биед органик бус фосфатууд, липидүүд, нуклеотидуудын хэлбэрээр хүний биед байдаг. Хүний бие дэх фосфорын агуулгыг паратгормон, кальцитонин болон Д амин дэм зохицуулж байдаг. Фосфор нь хүний биед хоол, хүнсээр орж ирдэг бөгөөд загас, мах, өндөх, самар, үр зэрэг агуулагддаг.

Хангалттай хэмжээний кальци, витамин Д байж байж фосфор хэвийн үзүүлэх нөлөө хэвийн байдаг. Кальци ба фосфорын харьцаа нь 2:1 байх ёстой. Төмөр, хөнгөн цагаан, магнийн илүүдэл нь фосфорын үзүүлэх нөлөөг үр дүн багатай болгодог.

 

Хүний биеийн цусан дахь фосфорын хэвийн хэмжээ

 

Нас                                              Цусан дахь фосфорын хэмжээ, ммоль/л

2 хүртэлх ойтой                        1,45 -2,16

2  – 12 настай                           1,45 – 1,78

12 – 60 настай                          0,87 – 1,45

60 дээш насны эмэгтэй           0,90 – 1,32

60 дээш насны эрэгтэй            0,74 – 1,2

 

Насанд хүрсэн хүний фосфорын хоногийн хэрэгцээ нь 800-1200 мг. Жирэмсэн, хөхүүл эхчүүдийн фосфорын хэрэгцээ нь илүү өндөр байдаг. Яс, бөөр, бамбай булчирхайн дааврын өвчнийг оношлогоонд цусан дахь фосфорын хэмжээг тодорхойлох шинжилгээг хийдэг. Цусан дахь фосфорын хэмжээ ихсэх нь дараах өөрчлөлтүүдийн  дүнд үүсч болно, үүнд:

 

- ясны эд гэмтэх

- Д амин дэмий хэт их хэмжээ

- Ясны хугарал эдгэх

- Бамбай булчирхайн дааврын үйл ажиллагааны дутагдал

- Бөөрний архаг болон хурц дутмагшил

- Яс сийрэгжих

- Ацидоз

- Цирроз

 

Мөн хавдрын эсрэг үйлчилгээтэй эм, бэлдмэл хэрэглэсний дараа фосфорын хэмжээ нэмэгддэг. Цусан дахь фосфорын хэмжээ нь дараах тохиолдолд багасч болно, үүнд:

 

- өсөлтийн гормоны дутагдал

- рахит

- пародонтоз

- фосфорын шингээлт алдагдах, гүйлгэх, бөөлжих

- цусан дахь кальцийн хэмжээ ихсэх

- бамбай булчирхайн дайврын хэт ажиллагаа

- тулай

- гиперинсулинеми /чихрийн шижингийн эмчилгээний үед/

Фосфор
Жозефа Райт «Алхимик, фосфорыг нээж байгаа нь» 1771 он
Форфор гарган авсан нэрэх төхөөрөмж