Зэгсний гахай

 

Монголын улаан номонд орсон амьтад

 

Зэрлэг гахай буюу Бодон гахай, Зэгсний гахай. Латинаар: Sus scrofa nigriрes Blanford, 1875 нь Туруутаны (Artiodactyla) баг, Гахайнханы (Suidae) овгийн хос туурайтан хөхтөн амьтан юм. ДБХХ-ны Улаан дансны ангилалын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “ховордож болзошгүй”, бүс нутгийн хэмжээнд “устаж болзошгүй” хэмээн үнэлэгдсэн ховор зүйл.

 

Зэрлэг гахайн биеийн урт дунджаар 170 см, сэрвээний өндөр 80 см, сүүл 24 см, жин 200 кг хүрнэ. Толгой урт, хоншоор шонтгор, хүзүү богино. Мөчид богино. Чих дэлдгэр, үзүүртээ урт үстэй. Мөчдийн хөхөн туруу урт. Дээд, доод соёо уруулаас гадагш дорсойн гарч хоорондоо зөрсөн байрлалтай. Бодонгийн соёо мэгжийнхээс урт, том. Зүс бор саарал, хүрэн, бараавтар. Нялх тоорой тууш шаравтар судал бүхий эрээн зүстэй.

 

1940 он хүртэл Их нууруудын хотгор, Нууруудын хөндий, Зүүнгарын говийн ихэнх нуурын эрэг, голын татам, баян бүрдийн бургас, улиас, тоорой, харгана, сухай, дэрс, хулсан шугуй ширэнгэд идээшиж байсан. Одоо Хар ус, Хар нуурын эргийн хулсан шугуй, Ховд, Булган, Зэрэг, Бөхмөрөн, Тэс, Нарийн голуудын татам шугуйд хэсэгхэн газарт байдаг. Шаргын гол, Завхан, Хүнгүй голын адаг, Зүүнгарын болон Алтайн өвөр говийн зарим баян бүрд, гол горхи зэрэг урьд байсан нутагтаа очиж, түр байршина.

 

 

Өвөл хүн малын хөлөөс зайдуу бөглүү хулсан ширэнгэд шивээлж их хүйтнийг өнгөрөөнө. Сэрүүн дулаан IV сарын дундаас XI сарын дунд хүртэл эргийн хулс бүхий голын татмаар төллөж, төлөө бойжуулж тарга хүчээ авна. Зөвхөн голын татам, усны эргийн шугуй ширэнгэд нутагладаг нэн өвөрмөц хязгаарлагдмал тархацтай бөгөөд айж дүрвэсэн, өлсөж сульдсан үедээ тэндээс гарч явна. Хар Ус нуур хавьд далаад оны эхээр 200 орчим толгой гахай тоологдсон бөгөөд жил бүр хэлбэлзэлтэй ч одоо тэр хэмжээндээ байна. Бусад нутагт маш цөөн тоогоор тохиолдоно.

 

Хар Ус нуурын гахай XII сарын эцэс I сарын эхээр ороо нийлэгт орж, IV сард мэгж 2-5 торой гаргана. Өвөл зэгс, ургамлын үндэс, мэрэгч, амьтны сэг иднэ. Хар Ус нуурын гахай өвлийн тэжээл дутмаг үед осгож, турж үхсэн малын болон өөрсдийнхөө сэгийг идэж хонь, ямаа руу дайрахаас гадна ондааторыг хялбархан барьж иднэ.

 

 

Дөчөөс жараад онд гахайг олноор агнаж байснаас тоо эрс цөөрч, үзэгдэхгүй болжээ. Хар ус, Хар, Дөргөн нууруудын зэгсэн шугуйд тархсан гахайн тоо толгой 1998 оны байдлаар, 50-+10 байжээ. Эрэг, татмын мод, сөөг, хулсыг аж ахуйн зорилгоор бэлтгэх, түймэр тавих, тариа, ногоо тарих зэргээр хоргодох тохиромжтой орчныг доройтуулж, хууль бусаар агнах тохиолдол байгаагаас нүүдэллэн зайлж байна. Дээрх шалтгаанаар байршил нутгаасаа дайжсан гахай агнуулах, чоно, нохойд бариулах, турж үхэх зэргээр хорогдоно. Цастай хүйтэн өвөл турж, осгож үхнэ.

 

Монгол улсын Засгийн газрын 2012 оны 7 дугаар тогтоолоор баталсан ховор амьтны жагсаалтад бүртгэж, Монгол улсын улаан номонд оруулсан. Тархац нутгийг улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газарт хэсэгчлэн хамруулж хамгаалсан.

 

 

 

Холбоотой мэдээлэл:

 

1. Монголын улаан номонд орсон амьтад

Зэгсний гахай
Зэгсний гахай